?

Log in

No account? Create an account

РЭХА Берасцейшчыны

АКІНЧЫЦЫ: ІМКНЕННЕ ДА СВАБОДЫ
Рэха Берасцейшчыны
rberascie

У паўстанні 1863 года  прымалі ўдзел самыя розныя слаі насельніцтва – шляхта, духавенства, мяшчане, сяляне, аднадворцы. Вельмі часта ў паўстанцкія атрады сыходзілі цэлыя сем’і, прадстаўнікі некалькіх галін аднаго рода. Напрыклад, беларускі шляхецкі род Акінчыцаў вядомы сваім удзелам яшчэ ў паўстанні 1830-1831 гг. У дадзеным артыкуле, складзеным на падставе архіўных крыніц, распавядаецца пра некалькіх прадстаўнікоў гэтага роду, пражываўшых на тэрыторыі Гродзенскай губерні і прымаўшых самы непасрэдны ўдзел у паўстанні 1863-1864гг.

Станіслаў.
Пасля аднаго з баёў паўстанцкага атрада Густава Стравінскага з урадавымі войскамі ў пачатку восені 1863г. у Ваўкавыскім павеце ў забітага паўстанца, памешчыка гатага ж павета Леона Булгарына – у кішэні ўладамі быў знойдзены спіс членаў некаторых з паўстанскіх атрадаў, што дзейнічалі на тэрыторыі Гродзенскай губерні. У гэтым спісе, у ліку іншых 19 імёнаў, пад чацвёртым нумарам значылася: “Окинчиц – два брата, один арт. отс. офицер, другой студент (вероятно)”. У ходзе праведзенага следства ўладам удалося ўстанавіць асобу першага. Ім быў дзейсны прапаршчык 3-яй палявой артылерыйскай брыгады Станіслаў Фадзеевіч Акінчыц, які скончыў Беластоцкую гімназію і Канстанцінаўскую ваенную вучэльню. У красавіку 1863г. ён перайшоў на бок паўстанцаў і, напэўна, знаходзіўся ў складзе атрада Фелікса Улодэка, буйнага памешчыка Берасцейскага і Пружанскага паветаў.

Фелікс. Праз тры гады пасля паўстання, летам 1866г. пры рабоце ў маёнтку памешчыка Слонімскага павета Фадзея Акінчыца мясцовы селянін знайшоў іржавы зламаны пісталет і атдаў яго эканому гэтага маёнтка. Той паведаміў павятоваму прыставу, і да гаспадара маёнтка прыехала паліцыя. На гарышчы паліцыянты знайшлі 11 фотаздымкаў «разных лиц и в разных костюмах со следующей надписью: «в память дружбы Феликсу Окинчицу». Сам Фелікс выяўлены быў на фота-здымку ў польскім нацыянальным касцюме з канфедэраткай на галаве, што ў той час лічылася сур’ёзным злачынствам і бунтам. На наступных допытах стала вядома, што Фелікс Акінчыц, выява якога была на фотаздымку, з’яўляўся сынам памешчыка. Нарадзіўся Фелікс у 1841г., а ў 1862г. ён з’ехаў з дому з мэтай паступаць у Пецярбург у Імператарскае вучылішча правазнаўства. Аднак, ужо летам 1863г., паводле звестак мясцовых сялян і самога бацькі, Фелікс “блукаў па навакольных вёсках у польскім адзенні”. Пры гэтым ён змог упэўніць бацьку, што прыехаў з Пецярбурга на вакацыі як студэнт вышэй названай навучальнай установы. Пасля Фелікс нечакана знік і больш не з’яўляўся дома. Стары памешчык прыйшоў да высновы, што “сын з’ехаў назад у Пецярбург па неадкладных справах”. У выніку зробленага ў Пецярбург запыту на «предмет нахождения в столице студента Окинчица Феликса, Фаддея сына» і атрыманага адказу стала зразумела, што Фелікс не паступаў у вучылішча правазнаўства і ніколі не жыў у сталіцы. Уладам так і не ўдалося ўстанавіць месцазнаходжанне Фелікса, як і высветліць, чым ён займаўся ў перыяд 1863-1864гг. Аднак «на всякий случай», на памешчыка Фадзея Акінчыца быў накладзены штраф памерам 300 рублёў “за хранение огнестрельного оружия” і ўсталяваны паліцэйскі нагляд па асабістаму распаражэнню Віленскага генерал-губернатара.

Уладзіслаў. Многія ўдзельнікі паўстанцкага руху, асабліва на тэрыторыях Пружанскага, Кобрынскага і Ваўкавыскага паветаў у выніку ўзгадвалі, што сярод іншых, у атрадах знаходзіліся некалькі Акінчыцаў, два з якіх – урачы. Цалкам верагодна, што трэцім мог быць той няўлоўны Фелікс. Але пра першых двух дакладна вядома, што аднаго звалі Уладзіслаў, другога – Аляксандр. Звестак пра Уладзіслава таксама пакуль няшмат, але вядома, што ён жыў у Пружанскім павеце і “был в Волковысской шайке мятежников”.  Улады так і не змаглі знайсці доказы прыналежнасці Уладзіслава да паўстанцкага руху, таму ніякіх сур’ёзных мер супраць яго не прымалася. Справа была абмежаваная тым, што ён быў прызнаны «неблагонадёжным» і трапіў пад нагляд паліцыі.

Людвіг. У Гарадзенскім гістарычным архіве маюцца таксама звесткі пра знаходжанне пад арыштам у старым замку з 25 чэрвеня 1863г. урача Людвіга Акінчыца, таксама прымаўшага ўдзел у паўстанні. Ёсць меркаванне, што Людвіг з’яўляўся родным братам Станіслава і Фелікса, але, нажаль, больш аб ім звестак няма.

Аляксандр. Правяраючы спіс забітага Леона Булгарына ўлады паступова выйшлі і на акруговага ўрача Ружанскага павета Аляксандра Акінчыца, напэўна, найбольш гераічнага прадстаўніка гэтага шляхецкага роду.
Аляксандр Акінчыц быў арыштаваны 14 лістапада 1863г. “за бытность в мятежной шайке и не явку к властям по возвращении из оной” і дастаўлены ў Пружанскую турму. Вось, што ён распавёў пра сябе на допытах. Аляксандр Восіпавіч Акінчыц, шляхціч Пружанскага павета, 25 год, рымска-каталіцкага веравызнання, скончыў медыцынскі факультэт Маскоўскага універсітэта 10 чэрвеня 1861 года. З верасня 1862 года загадам міністра дзяржаўных маёмасцяў быў прызначаны звышштатным акруговым урачом Слонімскага павета, затым пераведзены на пасаду акруговага урача Ружанскага і Слонімскага паветаў. Пастаянна пражываў у мястэчку Шарашова Пружанскага павета. У красавіку 1863г., атрымаўшы прадпісанне ад Варшаўскага рэвалюцыйнага камітэта, пайшоў у паўстанцкі атрад Густава Стравінскага ў Ваўкавыскім павеце “разам з двума стрыечнымі братамі”. З паказанняў сведкаў, Аляксандр знаходзіўся ў атрадах “як урач – лячыў, а не змагаўся”. У паўстанцкі рух пайшоў добраахвотна: “была ідэя вельмі распаўсюджаная і даўняя – вызваленне сваёй Айчыны”. Па вяртанні з паўстанцкіх атрадаў Аляксандр Акінчыц жыў у маёнтку сваёй маці ў вёсцы Немкавічы Пружанскага павета.

Ваенны суд, які адбыўся ў Гародні 13 кра-савіка 1864г. абыйшоўся  з урачом вельмі жорстка, прысудзіўшы “бывшего окружного врача дворянина Александра Окинчица, 25 лет, за бытность в шайке мятежников добровольно ... лишив всех прав состояния по 3-й степени, сослать в каторжную работу в рудники на 15 лет”.

А. Акінчыц не зламаўся на катарзе. У 1865г. ён змог збегчы з Томска ў Францыю. Тут у 1867г. пацвердзіў свой дыплом урача і назаўсёды застаўся на сваёй другой радзіме. Браў Аляксандр Акінчыц актыўны ўдзел у дзейнасці эмігранцкіх арганізацый уцекачоў з тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай. Выступаў з публікацыямі ў прэсе. Напісаў мемуары «Успаміны з побыту ў Расіі ў 1863 г.», якія не былі апублікаваны. Памёр  паўстанцкі лекар з Пружаншчыны ў Францыі ў 1886г.

Алег КАРПОВІЧ,

 Гродна, ГрДУ імя Я. Купалы, аспірант

(перакл. з рус. мовы П. Дайлід паводле зборніка артыкулаў з навуковай канферэнцыі “Асоба ў гісторыі: гераічнае і трагічнае”, Брэст, 2008)

ФРАНЦІШАК ЮНДЗІЛ - НЕСКАРОНЫ ПАЎСТАНЕЦ
Рэха Берасцейшчыны
rberascie

Яго імя рэдка згадваюць гісторыкі, асвятляючы паўстанне 1863-1864гг. Адзначаюць толькі ўдалыя дзеянні атрада пад кіраўніцтвам Францішка Юндзіла ў вядомай бітве пад Мілавідамі 3 чэрвеня 1863г. (усе даты даюцца па новаму стылю). А між тым, гэты чалавек прысвяціў усё сваё жыццё змаганню за вольнасць і незалежнасць Беларусі.

Нарадзіўся Францішак у сям’і небагатага шляхціца Уладзіслава Юндзіла і Багумілы Сухадольскай у 1825г. ў фальварку Югалін былога Слонімскага павета. На жаль, даты нараджэння выявіць нідзе не ўдалося. Бацькі выбралі яму кар’еру ваеннага і ён служыць у царскай арміі, якую пакідае ў 1858г. ў чыне ротмістра.

У гэты час назіраецца абуджэнне нацыянальных рухаў у Польшчы, Беларусі і Літве. На Беларусі рух гэты узначаліў К. Каліноўскі.


Вясною 1861г. Каліноўскі прыступіў да стварэння Гродзенскай рэвалюцыйнай арганізацыі. Вядома, што Францішак Юндзіл пасля адстаўкі месцам свайго жыхарства выбраў Гродна. Дом яго ў Гродне стаў прытулкам для маладых рэвалюцыянераў, дзе яны абмяркоўвалі план паўстання, пэўным каардынацыйным цэнтрам па аб’яднанню усіх патрыятычных сіл Айчыны.


22 студзеня 1863г. у Варшаве быў выпушчаны маніфест аб пачатку паўстання і дэкрэты па аграрнаму пытанню.


У ноч на 23 студзеня адбыліся першыя сутычкі польскіх паўстанцаў з царскімі войскамі.


Літоўскі паўстанцкі камітэт падтрымаў паўстанне, выпусціўшы друкаваную аб’яву: “Браты! Каралеўства паўстала!.. Кроў, што льецца за Нёманам, кліча нас да зброі!”


З’явіліся першыя паўстанцкія атрады. Ф. Юндзіла прызначаюць на пост ваеннага начальніка Слонімскага павета і камандзірам атрада, які фарміраваўся ў лагеры паблізу Югаліна ва ўрочышчы “Старынка”.


У хуткім часе да атрада Ф. Юндзіла, які налічваў ужо каля 300 касінераў, далучыўся атрад Ісідора Лукашэвіча, які быў сфарміраваны ў Мілавідах.


28 мая 1863 г. адбылася першая сутычка пад Літвінавым. Будучы ў цяжкім становішчы, Ф. Юндзіл выклікаў на дапамогу найбліжэйшы паўстанцкі атрад Аляксандра Лянкевіча, з якім злучыўся 1 чэрвеня. Гэтым жа днём прыбыў навагрудскі атрад В. Міладоўскага ў колькасці 136 чалавек.


Камандаванне аб’яднанымі сіламі (колькасць паўстанцаў склала 700-750 чалавек) узяў на сябе А. Лянкевіч. Свой лагер яны разбілі паблізу в. Мілавіды (сёння Баранавіцкі раён).


2 чэрвеня 1863 г. Кастусь Каліноўскі робіць агляд паўстанцаў, а ўжо 3 чэрвеня адбыўся вялікі бой з рэгулярным царскім войскам. Пасля перамогі ў гэтым баі пад Мілавідамі, аслабленыя атрады паўстанцаў адышлі і падзяліліся. Ф. Юндзіл са сваім атрадам пасля сутычкі з непрыяцелем пад Сяльцом падаўся праз балоты ў кірунку Целяхан. Па яго следу гналіся ворагі.


У раёне Агінскага канала Юндзіл перадаў навагрудскі атрад касінераў тутэйшаму ваеннаму кіраўніку, а сам павярнуў у кірунку Слоніма. Сведка гэтых падзей успамінаў пасля: “Пачалася для слонімскага атрада пара пераходаў самотных, туляння па лясах і балотах сярод неспакойных вёсак”.


Усё цяжэй і цяжэй было пазбягаць сутычак з ворагам аслабленным паўстанцам.


Каб быць менш прыкметным, атрад зноў падзяліўся. Адна яго частка на чале з Ісідорам Лукашэвічам узяла кірунак на Быцень, маючы на мэце зноў злучыцца ў Тартацкіх лясах. На жаль, толькі невялікая колькасць атрада дабралася да мэты. Пад Міронімам атрад Лукашэвіча быў разбіты. Відаць, тады і загінуў верны сябар і паплечнік Францішка Юндзіла – Ісідор Лукашэвіч. Пахаваны ж Лукашэвіч у брацкай магіле разам з Красінскім і невядомым паўстанцам у м. Косава на каталіцкіх могілках. У 1928 г. ўдзячныя нашчадкі паставілі на іх магіле помнік...


... 13 чэрвеня Юндзіл атрымаў загад перайсці ў палескія балоты і далучыць свой атрад да атрада, якім камандаваў Калупайла. 30 жніўня 1863 г. Францішак Юндзіл прымае ўдзел у баі пад Глыбокім Кутам.


З выпадку заняпаду паўстання на Беларусі Юндзіл пераправіўся праз Буг і ўжо 29 кастрычніка быў у Кракаве, дзе прызначаецца камендантам гэтага горада. 20 студзеня 1864 г. прызначаны арганізатарам Кракаўскай вайсковай акругі.


12 лютага 1864 г. яму было нададзена званне падпалкоўніка. У пачатку сакавіка з выпадку дрэннага здароўя выехаў у Францыю, дзе лечыцца ў парыжскім шпіталі. Але адолець хваробу не змог. Памёр Францішак Юндзіл, мужны кіраўнік паўстанцаў, 13 ці 14 лютага 1865 года.

Алесь ЗАЙКА,

в. Заполле Івацэвіцкага раёна